01.06.2016

Kevin Smith Sinemasının Yapı Taşları

Clerks ile indie yapının son halkalarından biri olma amacıyla yola çıkan ve bir dönem merkez sinema içinde yarı bağımsız bir konum edinen Miramax’ın ‘’Yeni Tarantino’’ olarak pazarladığı Kevin Smith, maalesef ne bağımsız bir yönetmen olarak kariyer inşa edebildi ne de yeni Tarantino oldu. Sinema kariyerine başladığı noktayla şu an vardığı yer arasındaki acınası fark ve kendi yarattığı New Jersey evreni dışına çıktığında yaşadığı çaresizlik hissi, ilk dönem işlerine tutkuyla bağlanan sinemaseverlerde büyük yaralar açsa da yakın geçmişteki Red State ile yakın gelecekteki Clerks III ve Malbrats gibi örnekler, kendisinden umudu kesmek için henüz erken olduğunu bizlere göstermiştir ya da gösterecektir. Kevin Smith’in doğum gününü fırsat bilerek filmografisine şekil veren unsurları, olası bir çıkış trendine hazırlık da teşkil edebilmesi için, okuma keyfini düşürme riskini göze alarak detaylı ve bol örnekli maddelerde ele aldık. Vakti olan satır satır, vakti olmayan başlık başlık okuyabilir; bizce sıkıntı yok.

New Jersey Evreni

Doğma büyüme New Jerseyli olan Kevin Smith’in filmografisinin temeli, çıkış noktası ve elle tutulur en önemli tarafı, hiç kuşkusuz, ısrarla derinleştirip her filmine bir şekilde dahil ettiği New Jersey’dir. İlk filmi Clerks ile oluşturmaya başladığı bu evreni her filmde geliştiren Smith, bu çabasıyla auteur bir yönetmen olarak nitelendirilmeye kapı açtığı gibi, bu evrenin içerisinde sağladığı karakter, oyuncu ve mekân devamlılığıyla sinefillerin kalbini çalmayı başarmıştır. Clerks I & II ile Mallrats’ın tamamı, Dogma ve Jersey Girl’ün neredeyse tamamı, Jay and Silent Bob Stikes Back’in başlangıç sahneleri New Jersey’de geçmektedir; bunun yanında Chasing Amy’nin üç ana karakteriyle Tusk filminin başkarakteri New Jerseylidir. New Jersey’de ya da New Jerseyli olmak Kevin Smith için önemli olsa da tek başına yeterli değildir, tüm filmlerinde aynı mekânları görüp duyarız: Clerks filmlerindeki Quick Stop dükkânı, Chasing Amy’de karakterlerin birbirlerinin ne kadar New Jerseyli olduğunu ölçmede kullanılan bir soru ya da Jay and Silent Bob Strikes Back filminde Jay’in Justice ile karşılaştığı Mooby’s dükkanı, Clerks II’de Dante ile Randall’ın çalıştığı mekân olarak karşımıza çıkmaktadır. Kevin Smith’in filmografisine şekil veren ve yakın dönem işlerinde, ki çoğu tür parodisidir, pek uğramadığı bu New Jersey evreni, yönetmenin iyi olarak addedilebilecek filmlerine ev sahipliği yaptığı gibi, Kevin Smith’in bir türlü kopamadığı yuvası da olmuştur.

Karakter ve Oyuncu Devamlılığı

Kevin Smith, bizdeki Yılmaz Erdoğan gibi ‘’aşiret mantığı’’ ile cast seçimi yapan yönetmenlerdendir, ısrarla aynı oyuncularla çalıştığı gibi bunu yapamadığı durumlarda o oyuncuları ucundan kıyısından bir şekilde filme dahil ederek yarattığı New Jersey evrenini birbirine bağlayan sarmalı daha da derinleştirir Smith. Sinema dünyasının oyunculuğuna burun kıvırdığı Ben Affleck, Jay rolünde tam beş filmde karşımıza çıkan Jason Mewes, Dante ve Randall ikilisini canlandıran Brian O’Halloran ve Jeff Anderson’ın yanında Jason Lee ve Matt Damon gibi oyuncular hemen hemen her filmde bir şekilde karşımıza çıkmaktadır.

Oyuncu devamlılığı hususunda gösterdiği tutuculuğun bir benzerini karakter konusunda da gösteren Kevin Smith, aynı karakterleri döndürüp dolaştırıp farklı farklı filmlerde karşımıza çıkartmaktadır. Clerks, Mallrats, Chasing Amy, Jay and Silent Bob Strikes Back ve Clerks II filmlerindeki karakterlerin neredeyse tamamı ortak olduğu gibi, bir filmde bolca lafzı geçen karakter bir sonraki filmde ete kemiğe bürünmüş halde karşımıza çıkabilmektedir. Kevin Smith’in yarattığı New Jersey evrenini zenginleştiren bu organik bağlar, bazen devamlılıkta kara delik yaratacak sapmalar doğursa da takibi keyif veren bir bütünlüğün en önemli parçaları olarak karşımıza çıkmaktadır.

Jay ve Silent Bob

Bu başlık elbette karakter ve oyuncu devamlılığına ait ama laf kalabalığı içinde karambole gelmemesi için ayrı bir kategoride ele alıp bu iki çılgını onurlandırmak istedik. Jason Mewes’in canlandırdığı Jay ile Kevin Smith’in bizzat kendisinin oynadığı Silent Bob karakterleri, Clerks I & II ile Mallrats filmlerinde sık sık sahne alarak hikâyelerin akışını değiştirmiş, Chasing Amy’de kendilerinden esinlenilen “Bluntman & Chronic” çizgi romanının kahramanı olarak karşımıza çıktıkları gibi Tanrı, Cebrail, Azrail gibi ulvi karakterlerin yer aldığı Dogma filminde bile Jay ve Silent Bob olarak arz-ı endam etmişlerdir. Bunun yanında Jay and Silent Bob Strikes Back filmiyle kendi solo hikâyelerine kavuşan ikili, New Jersey evreni ile karakter ve oyuncu devamlılığının prototipi olmanın yanında ırkçı, homofobik ve cinsel açlıkla bezeli literatürleriyle, Kevin Smith filmografisinin bileşkesi olmayı başarmıştır.

Irkçılık, Homofobi ve Cinsellik

Kevin Smith’in düşük çeneli ve ağzı bozuk karakterlerinin espri malzemesi ederek edep sınırlarını kilometrelerce aştığı bu üç husus, yönetmenin filmografisini bıçak sırtı bir konuma sürüklemiştir. Eşcinselliğin sürekli komedi malzemesine dönüştürülmesi ve filmlerde yer alan irili ufaklı bütün siyahi karakterlerin ırkçı söylemlere maruz kalması yönetmenin bu hususları sulandırdığı yönünde eleştirileri beraberinde getirmiş, eş dost sohbetlerinde geçtiğinde bile yüz kızartacak söylemlerin – gaz çıkarmadan geğirmeye, oral seksten “ass to mouth”a kadar – pervasızca ortaya saçılması sert şekilde karşılanmıştır- haklı olarak.

Tüm bu eleştirilere rağmen Kevin Smith filmografisi homofobi ve ırkçılık karşıtı söylemleri de bünyesinde barındırmaktadır. Jay ve Silent Bob, Clerks’teki Dante ve Randell, Chasing Amy’deki Holden ve Banky, Cop Out’taki Jimmy ve Paul, Zack and Miri Make a Porn’daki Zack ve Miri gibi ikililerin aralarındaki ilişkilerin mahiyetini toplumsal normlara ters düşecek şekilde kurgulayan Smith, aşırıya kaçan söylemleri, John Ford’un gizli eşcinselliğini homofobiyle maskelemesinde olduğu gibi, bir perdeleme aracı olarak da kullanmıştır. Asıl ile suret arasındaki bu fark kafa karıştırıcı dursa da Kevin Smith filmografisinin ikircikli yapısına gayet uygundur.

Sinemasal Referanslar ve Çizgi Roman Geleneği

Kevin Smith’in yarattığı karakterlerin sinemasal birikimleri Tarantino’yu kıskandıracak kadar iyidir, sürekli sinemadan alıntılar yapan ve sinema üzerinden birbirine sataşan karakterler galerisi şeklindeki bu filmografide, adım başı bir sinemasal referansa rastlamak mümkün olsa da bazı anlarda bu durum – Heat, Training Day, Star Wars, Schindler List, Beetlejuice, The Color Purple, Scarface, King Kong, Godzilla, Batman, Untouchables, ya da Unfuckables, gibi filmlerden oluşan referans bombardımanıyla açılan Cop Out filminde olduğu gibi- ateşli bir hastalık seviyesine evrilir. Kevin Smith’in sinemasal referans tutkusunun merkezinde ise Star Wars yatmaktadır, yönetmenin neredeyse her filmde Star Wars’a dair bir kelam bulmak mümkündür. Clerks’te Dante ve Randall’ın ağzından düşürmediği Star Wars fanatizmliği, Clerks II’de Yüzüklerin Efendisi karşıtlığına varacak kadar palazlansa da asıl bomba Zach and Miri Make a Porn filmindedir: Star Whores! Bu durum salt filmlere atıflardan ibaret de değildir; Jay and Silent Bob Strikes Back – ki filmin adı da bir Star Wars referansıdır – filminde Wes Craven ile Gus Van Sant’ın bizzat kendi parodilerini yapmalarında olduğu gibi, zaman zaman reel kişileri de içine alabilmektedir.

Kevin Smith filmografisinin bir diğer gıda maddesi ise çizgi romanlardır. Sinemasal referanslar kadar yoğun olmasa da bir şekilde karşımıza çıkan bu öge, dönem dönem filmin belirleyici yüzü olabilmektedir: Mallrats’ta Brodie, Stan Lee’nin olaya dahil olmasına gerektirecek kadar çizgi roman hastasıdır, Chasing Amy’de ana karakterlerin hepsi çizgi roman yazarı veya çizeridir. Her filmde bir şekilde yüzeye vuran çizgi roman yansımaları, sinemasal referanslarla birlikte, Kevin Smith’in imzası haline dönüşerek yönetmenin kurduğu evreni sinefiller ve çizgi roman fanatikleri için cazip kılmıştır.

Amerikan Sporları ya da Hokey

Kevin Smith katıksız bir Amerikan’dır; yemek kültüründen giyime kadar Amerikan olan onlarca husus yönetmenin filmlerine sirayet etmiş, karakter ve hikâye yaratımının belirleyicisi olmuştur. Bu hususlar içerisinde Amerikan sporlarının, özellikle hokeyin ise önemli bir yeri vardır. Hokeye, hokeyden olana eylem ve söylem olarak yönetmenin herhangi bir filminde karşılaşabilirsiniz: Clerks’de dükkân kapatılıp çatıda hokey maçı yapılır, Chasing Amy’de Alyssa’nın bütün tribünü şaşkına çeviren orji itirafı buz hokeyi maçı izlerken olur, Dogma’da Şeytan’ın emrindeki üçlü amatör hokeycidir, hatta Zack and Miri Make a Porn’da porno çekimi esnasında mikrofonu uzatmak için bir hokey sopası kullanılır… Yüceltilen Amerikan kültürünü tamamlayıcısı olarak kullanılan ve beyzbolla desteklenen hokey sevgisi, salt bir spor aşkının ötesine geçerek Kevin Smith evreninin önemli bir parçası olmuştur.

Post Credit ve Özel Teşekkürler

Marvel filmlerinin peyda olmasıyla iyice aşina olduğumuz jenerik sonrası sahne olayı, Kevin Smith’in sevdiği bir sahne kullanımıdır. Belki de bir D.C. Comic hayranı olarak zirve yapan Marvel filmlerine hareket çekme yöntemidir. Zack and Miri Make a Porn’da kurulan porno şirketinin tanıtım reklamı, Tusk’da Johnny Depp’in canlandırdığı Guy Lapointe karakterinin çektiği karın ağrıları, Cop Out’ta hırsız Dave’in akıbeti jenerik sonrasına eklenen sahnelerle izleyiciye aktarılmıştır. Smith’in kariyerinin son döneminde kullanmaya başladığı bu durumun temelleri ise yönetmenin ilk filmlerine kadar gitmektedir: Clerks’de Richard Linklater, Hal Hartley, Spike Lee ve Jim Jarmusch gibi “yola öncülük eden” isimlerle başlayan ve Mallrats ile Clerks II’de içinde Tanrı’nın da bulunduğu yaklaşık elli kişilik listelere ulaşan açıklamalı teşekkür yazıları, Chasing Amy’in sonundaki Jay ve Silent Bob’ın Dogma’da olacağına dair verilen sözler, post credit olayının temelini oluşturmaktadır. Özel teşekkürlerden post credite evrilen ve yönetmenin oyunbaz yönünün bir uzantısı olan durum, abartılı olmayan film sürelerinin her anını keyfe dönüştürme çabasının tezahürüdür aynı zamanda.